પૃથ્વીનું અવલોકન કરવા માટે ભારત દ્વારા બુધવારે પ્રક્ષેપિત કરવામાં આવેલા રિસેટ ૨બી ઉપગ્રહથી ભારતની અંતરીક્ષમાં દેખરેખ કરવા માટેની ક્ષમતામાં વધારો થશે. આ ઉપગ્રહની મદદથી કોઈપણ પ્રકારના વાતાવરણમાં સરહદ પર ૨૪ કલાક દેખરેખ રાખી શકાશે. ૬૧૫ કિલોગ્રામ વજન ધરાવતા રિસેટ ઉપગ્રહની આવરદા પાંચ વર્ષની છે.
રિસેટ-૨બી ઉપરાંત પીએસએલવી-સી૪૬ દ્વારા ભારતે વિકસાવેલા વિક્રમ પ્રોસેસર અને લો કોસ્ટ ઇર્નશિયલ નેવિગેશન સિસ્ટમ જેવા બે અન્ય પેલોડ પણ અંતરિક્ષમાં મુકવામાં આવ્યા.
ઈસરોના અધ્યક્ષ ડો.કે.સિવને જણાવ્યું હતું કે, આ સિસ્ટમ ભવિષ્યમાં લોન્ચ વેહિકલ્સ મિશનમાં ક્રાંતિ લાવી શકશે. ચંડીગઢના સેમી કંડક્ટર દ્વારા વિકસાવેલા વિક્રમ પ્રોસેસર ઇસરોની ભવિષ્યની લોન્ચ વેહિકલ પર નિયંત્રણ રાખશે.
રિસેટ શ્રેણીએ ઇસરો દ્વારા વિકસાવેલી કોઈપણ પ્રકારના વાતાવરણમાં પૃથ્વીનું અવલોકન કરી શકે. એવા ઉપગ્રહોની સૌ પ્રથમ શ્રેણી છે. અગાઉના ઉપગ્રહો, પૃથ્વીનું અવલોકન કરવા ઓપ્ટીકલ અને સ્પેકટ્રલ સેન્સરનો ઉપયોગ કરતા હતા. જે અંધારામાં અને વાદળછાયા વાતાવરણમાં સારી કામગીરી કરી શકતા નહોતા. રિસેટ-૨ બી કોઈપણ પ્રકારના વાતાવરણમાં કામ કરી શકે છે. જે માટે તે સુરક્ષા દળો અને આપતી રાહત કામગીરી કરનાર સંસ્થાઓ માટે ખૂબ જ વિશેષ છે. રિસેટ-૨બી કોઈપણ પ્રકારનું માળખું, નવા બકર્સ વ્યવÂસ્થત રીતે બતાવી શકે છે અને ક્યારેક તેની ગણતરી પણ કરી શકે છે. આ પ્રકારની માહિતી વરસાદ, વાદળછાયા વાતાવરણ તેમજ અંધારિયા વાતાવરણમાં કામ કરતી વખત સુરક્ષા સંસ્થાઓને ખૂબ જ ઉપયોગી સાબિત થાય છે.
ભારતમાં પાકની ખરીફ સિઝન મેથી સપ્ટેમ્બરમાં આવે છે. જ્યારે વરસાદ અને વાદળછાયુ વાતાવરણ હોય છે. આ સમયે પાક આકારણી માટે રડાર ઇમેજીંગ ઉપયોગી નીવડશે. રીસેટના ડેટા પૂર અને ચક્રવાત સમયે, વનસંવર્ધન, ભૂસ્તરશા†, માટી-જમીન વગેરેના અભ્યાસ માટે પણ ઉપયોગી નીવડશે.
રીસેટ-૨બી, ૧૦ વર્ષમાં ભારતનો ત્રીજા રડાર ઇમેજીંગ ઉપગ્રહ છે. શરૂઆતના રિસેટ પર જ્યારે કામ ચાલી રહ્યું હતું ત્યારે નવેમ્બર ૨૦૦૮માં મુંબઈ પરના આતંકવાદી હુમલાને પગલે ઉપગ્રહ છોડવાની યોજનામાં ફેરફાર કરાયો અને ઇસરોએ રીસેટ-એક પહેલા રીસેટ-૨ છોડવાનું નક્કી કર્યું. ૨૦૧૨માં રીસેટ-૧માં સ્થાનિક ઝ્ર-હ્વટ્ઠહઙ્ઘ સીન્થેટીક ચેપરેચર રડાર ન હતું.
બંને ઉપગ્રહોએ તેમનો કાર્યકાળ પૂર્ણ કર્યો છે રીસેટ-૨બી રીસેટ-ટુનું સ્થાન લેશે.
આવનારા મહિનાઓમાં અંતરિક્ષમાંથી પૃથ્વી અને ભારતીય ભૂખંડના નિરીક્ષણને સુધારવા માટે ઇસરોએ સંખ્યાબંધ રડાર ઇમેજીંગ ઉપગ્રહોનું છોડવનું આયોજન કર્યું છે.
સાહજીક રીતે હાલમાં કરાયેલા પ્રક્ષેપણે ફરી એકવાર પીએસએલવી રોકેટની અપ્રતિમ વિશ્વસનીયતા દર્શાવી છે, જે ઇસરોનું મુખ્ય કાર્યચાલક બની ગયું છે. પીએસએલવી સી-૪૬એ પીએસએલવીની સોલીડ સ્ટ્રેપ-ઓન મોટર વગર તેના પોતાના જ માળખામાં ૧૪મી ઉડાન હતી. અત્યાર સુધીના ૪૮ પ્રક્ષેપણોમાંથી રોકેટને માત્ર બે જ વખત નિષ્ફળતા મળી છે. જેમા ૧૯૯૩માં તેની સૌ પ્રથમ ઉડાનની નિષ્ફળતાનો સમાવેશ થાય છે. સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૭માં, પીએસએલવીએ ખામિરહિત રીતે કામ કર્યું હતું. અને તે ઉડાન કોઈ અડચણ વિના પાર થઈ હતી. પરંતુ પીએસએલવી સી-૩૯નું ગરમી સામેનું રક્ષણ ભ્રમણકક્ષામાં પહોંચ્યા પછી ખુલ્લું થયું નહીં, તેથી સંશોધક ઉપગ્રહ આઈ.આર.એન.એસ.એસ.-૧ એચને ભ્રમણકક્ષામા છોડી શકાયો નહોતો. પીએસએલવીનો ઉપયોગ ચંદ્રયાન-૧ને પણ છોડવા માટે કરવામાં આવ્યો હતો. જે ૨૦૦૮માં ચંદ્ર પર જવા ભારતનું સૌપ્રથમ મિશન હતું અને ૨૦૧૩માં મંગળ પર ભારતનું પ્રથમ આંતરગ્રહીય મિશન હતું.
ભારતનું ચંદ્ર પરનું હવે પછીનું મિશન, ચંદ્રયાન-૨ જુલાઈમાં મોકલવા માટે નિશ્ચિત કરાયું છે. તે ચંદ્રના દક્ષિણ ધ્રૂવ નજીક રોવર ઉતારવા માટેનું સીમાચિહ્નરૂપ મિશન બની રહેશે.
લેખકઃ બિમન બાસુ, વરિષ્ઠ વિજ્ઞાન સમિક્ષક
રિસેટ-૨બી ઉપરાંત પીએસએલવી-સી૪૬ દ્વારા ભારતે વિકસાવેલા વિક્રમ પ્રોસેસર અને લો કોસ્ટ ઇર્નશિયલ નેવિગેશન સિસ્ટમ જેવા બે અન્ય પેલોડ પણ અંતરિક્ષમાં મુકવામાં આવ્યા.
ઈસરોના અધ્યક્ષ ડો.કે.સિવને જણાવ્યું હતું કે, આ સિસ્ટમ ભવિષ્યમાં લોન્ચ વેહિકલ્સ મિશનમાં ક્રાંતિ લાવી શકશે. ચંડીગઢના સેમી કંડક્ટર દ્વારા વિકસાવેલા વિક્રમ પ્રોસેસર ઇસરોની ભવિષ્યની લોન્ચ વેહિકલ પર નિયંત્રણ રાખશે.
રિસેટ શ્રેણીએ ઇસરો દ્વારા વિકસાવેલી કોઈપણ પ્રકારના વાતાવરણમાં પૃથ્વીનું અવલોકન કરી શકે. એવા ઉપગ્રહોની સૌ પ્રથમ શ્રેણી છે. અગાઉના ઉપગ્રહો, પૃથ્વીનું અવલોકન કરવા ઓપ્ટીકલ અને સ્પેકટ્રલ સેન્સરનો ઉપયોગ કરતા હતા. જે અંધારામાં અને વાદળછાયા વાતાવરણમાં સારી કામગીરી કરી શકતા નહોતા. રિસેટ-૨ બી કોઈપણ પ્રકારના વાતાવરણમાં કામ કરી શકે છે. જે માટે તે સુરક્ષા દળો અને આપતી રાહત કામગીરી કરનાર સંસ્થાઓ માટે ખૂબ જ વિશેષ છે. રિસેટ-૨બી કોઈપણ પ્રકારનું માળખું, નવા બકર્સ વ્યવÂસ્થત રીતે બતાવી શકે છે અને ક્યારેક તેની ગણતરી પણ કરી શકે છે. આ પ્રકારની માહિતી વરસાદ, વાદળછાયા વાતાવરણ તેમજ અંધારિયા વાતાવરણમાં કામ કરતી વખત સુરક્ષા સંસ્થાઓને ખૂબ જ ઉપયોગી સાબિત થાય છે.
ભારતમાં પાકની ખરીફ સિઝન મેથી સપ્ટેમ્બરમાં આવે છે. જ્યારે વરસાદ અને વાદળછાયુ વાતાવરણ હોય છે. આ સમયે પાક આકારણી માટે રડાર ઇમેજીંગ ઉપયોગી નીવડશે. રીસેટના ડેટા પૂર અને ચક્રવાત સમયે, વનસંવર્ધન, ભૂસ્તરશા†, માટી-જમીન વગેરેના અભ્યાસ માટે પણ ઉપયોગી નીવડશે.
રીસેટ-૨બી, ૧૦ વર્ષમાં ભારતનો ત્રીજા રડાર ઇમેજીંગ ઉપગ્રહ છે. શરૂઆતના રિસેટ પર જ્યારે કામ ચાલી રહ્યું હતું ત્યારે નવેમ્બર ૨૦૦૮માં મુંબઈ પરના આતંકવાદી હુમલાને પગલે ઉપગ્રહ છોડવાની યોજનામાં ફેરફાર કરાયો અને ઇસરોએ રીસેટ-એક પહેલા રીસેટ-૨ છોડવાનું નક્કી કર્યું. ૨૦૧૨માં રીસેટ-૧માં સ્થાનિક ઝ્ર-હ્વટ્ઠહઙ્ઘ સીન્થેટીક ચેપરેચર રડાર ન હતું.
બંને ઉપગ્રહોએ તેમનો કાર્યકાળ પૂર્ણ કર્યો છે રીસેટ-૨બી રીસેટ-ટુનું સ્થાન લેશે.
આવનારા મહિનાઓમાં અંતરિક્ષમાંથી પૃથ્વી અને ભારતીય ભૂખંડના નિરીક્ષણને સુધારવા માટે ઇસરોએ સંખ્યાબંધ રડાર ઇમેજીંગ ઉપગ્રહોનું છોડવનું આયોજન કર્યું છે.
સાહજીક રીતે હાલમાં કરાયેલા પ્રક્ષેપણે ફરી એકવાર પીએસએલવી રોકેટની અપ્રતિમ વિશ્વસનીયતા દર્શાવી છે, જે ઇસરોનું મુખ્ય કાર્યચાલક બની ગયું છે. પીએસએલવી સી-૪૬એ પીએસએલવીની સોલીડ સ્ટ્રેપ-ઓન મોટર વગર તેના પોતાના જ માળખામાં ૧૪મી ઉડાન હતી. અત્યાર સુધીના ૪૮ પ્રક્ષેપણોમાંથી રોકેટને માત્ર બે જ વખત નિષ્ફળતા મળી છે. જેમા ૧૯૯૩માં તેની સૌ પ્રથમ ઉડાનની નિષ્ફળતાનો સમાવેશ થાય છે. સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૭માં, પીએસએલવીએ ખામિરહિત રીતે કામ કર્યું હતું. અને તે ઉડાન કોઈ અડચણ વિના પાર થઈ હતી. પરંતુ પીએસએલવી સી-૩૯નું ગરમી સામેનું રક્ષણ ભ્રમણકક્ષામાં પહોંચ્યા પછી ખુલ્લું થયું નહીં, તેથી સંશોધક ઉપગ્રહ આઈ.આર.એન.એસ.એસ.-૧ એચને ભ્રમણકક્ષામા છોડી શકાયો નહોતો. પીએસએલવીનો ઉપયોગ ચંદ્રયાન-૧ને પણ છોડવા માટે કરવામાં આવ્યો હતો. જે ૨૦૦૮માં ચંદ્ર પર જવા ભારતનું સૌપ્રથમ મિશન હતું અને ૨૦૧૩માં મંગળ પર ભારતનું પ્રથમ આંતરગ્રહીય મિશન હતું.
ભારતનું ચંદ્ર પરનું હવે પછીનું મિશન, ચંદ્રયાન-૨ જુલાઈમાં મોકલવા માટે નિશ્ચિત કરાયું છે. તે ચંદ્રના દક્ષિણ ધ્રૂવ નજીક રોવર ઉતારવા માટેનું સીમાચિહ્નરૂપ મિશન બની રહેશે.
લેખકઃ બિમન બાસુ, વરિષ્ઠ વિજ્ઞાન સમિક્ષક
Comments
Post a Comment