યેમનમાં સ્વપ્નવત બની રહેલી શાંતિ અંગે સમીક્ષા

યેમનમાં છેલ્લા સપ્તાહમાં બનેલા ઘટનાક્રમમાં રસપ્રદ વળાંક આવ્યો હતો. એડનના બળવા બાદ યેમનમાં અલગતાવાદી ચળવળના વડાએ પ્રથમવાર સાઉદી અરેબીયા દ્વારા શરૂ કરાયેલી શાંતિવાર્તામાં સહભાગી થવાની તૈયારી દર્શાવી છે.

સંયુક્ત આરબ અમીરાત – યુએઈના સમર્થન ધરાવતા અલગતાવાદી જૂથે લોહીયાળ સંઘર્ષ ખેલીને પ્રેસીડેન્શીયલ પેલેસ ઉપર કબજા મેળવ્યો હતો. આ સંઘર્ષમાં ૪૦ લોકોના મોત થયા હતા તથા ૨૬૦ લોકોને ઈજા થઈ હતી.

અલગતાવાદી જુથના નેતા ઐદારૂસ-અલ-ઝુબૈદીએ દાવો કર્યો હતો કે, એ.એમ.હૈદીના દળોએ હૌતી ચળવળના નેતાની હત્યાનો પ્રયાસ કરતા હિંસા ફાટી નીકળી હતી. સાઉદી અરેબીયાના દળોએ એડન શહેરના સદર્ન ટ્રાન્ઝીશનલ કાઉન્સીલના ઠેકાણા ઉપર હવાઈ હુમલા શરૂ કરતા વાતચીત બાબતે જાહેરાત કરાઈ છે.

યુએઈ તથા સાઉદી અરેબીયાએ એડનમાં તનાવ ઘટાડવા માટે સરકાર તરફી યેમનના પક્ષોને આવતા અઠવાડીયે ચર્ચા કરવાનું સૂચન કર્યું છે. આ સંઘર્ષના મૂળ વર્ષ ૨૦૧૧ની ઘટના સુધી પહોંચે છે.

વર્ષ ૨૦૧૧માં થયેલા આરબ વિદ્રોહમાં અલી અબ્દુલ્લાહ સાલેહને સત્તાના સૂત્રો પોતાના નાયબ હાદીને સોંપવાની ફરજ પડી હતી. હાદીની સરકાર પોતાના શાસનકાળમાં જેહાદી હુમલા જેવા આંતરીક બાબતોના ઉકેલમાં અટવાયેલી રહી હતી.

આ ઉપરાંત ભ્રષ્ટાચાર, અન્ન સલામતી તથા દક્ષિણ અલગતાવાદી ચળવળ જેવી સમસ્યાઓ ઉકેલવામાં પણ હાદી સરકાર અટવાયેલી રહી હતી. આ બધી જ બાબતોના લીધે હૌતી-શીયા બળવાખોરોને વધુ અનુકૂળતા મળી.

હૌતી બળવાખોરોએ યેમનના નાગરીકો તથા સત્તા પરિવર્તનથી નિરાશ થયેલા સુન્નીઓના સાથ સહકારથી હૌતી બળવાખોરોએ સૌદા-સાના ઉપર નિયંત્રણ મેળવ્યું હતું.

અખાતમાં અરેબીયાના પ્રતિસ્પર્ધી ગણાતા ઈરાનનું હૌતી બળવાખોરોને સમર્થન મળ્યું હોવાની આશંકાથી સાઉદી અરેબિયાએ બળવાખોરોના વિરોધમાં અને હાદી સરકારને મદદરૂપ થવા વર્ષ ૨૦૧૫માં સંયુક્ત દળની રચના કરી.

આ સંયુક્ત દળમાં સાઉદી અરેબીયા ઉપરાંત યુએઈ, કુવૈત, બહરીન, કતાર, સુદાન, જાર્ડન અને મોરક્કો પણ જાડાયા હતા. જ્યારે અમેરિકા અને બ્રીટને અરેબિયાના સંયુક્ત દળને ઉપકરણોની મદદ આપી. સાઉદીના નેતૃત્વ હેઠળના સંયુક્ત દળોએ દક્ષિણ યેમનમાંથી હૌતીઓને ખદેડી કાઢ્યા છે.

વર્ષ ૨૦૧૭માં અરેબીયાના રીયાધ ઉપર મીસાઈલ હુમલો કર્યા બાદ સાઉદી અરેબીયાના વડપણ હેઠળના દળે બળવાખોરોના કબજા હેઠળના હોદૈદા બંદર શહેર ઉપર હુમલો કર્યો હતો. ઘણા સમયથી ચાલી રહેલા આ આંતર વિગ્રહના કારણે યેમનમાં પારાવાર જાનહાની થઈ છે. આંતરરાષ્ટ્રીય અહેવાલોમાં તેની નોંધ વિશ્વની સૌથી મોટી માનવસર્જીત દુર્ઘટના તરીકે લેવાઈ છે.

માનવતાવાદી કામગીરી કરતી સંસ્થાએ નોંધ્યું છે કે, વીસ લાખ બાળકો તથા દસ લાખ સગર્ભા †ીઓ સહિત આશરે એક કરોડ ૪૩ લાખથી વધુ લોકોને ખોરાકની તાતી જરૂરીયાત છે.

સંયુક્ત રાષ્ટ્રસંઘે વર્ષ ૨૦૧૮ના ડિસેમ્બરમાં શાંતિ સમજુતીનો પ્રયાસ કર્યો હતો. હૌતી બળવાખોરોએ રીડીપ્લોયમેન્ટ અંગે વચન આપ્યું હતું પણ તે દિશામાં પ્રગતિ થઈ નથી. રાતા સમુદ્ર તથા ગલ્ફ ઓફ એડન વચ્ચેની સમુદ્ર ધુની વિસ્તારમાં આવેલ યેમન અલકાયદા તથા આઈએસઆઈએસ જેવા સંગઠનો માટે સલામત વિસ્તાર તરીકે જાણીતો છે. આ વિગ્રહને સાઉદી અરેબીયા તથા ઈરાન વચ્ચે પ્રાદેશિક પ્રભુત્વ મેળવવા શરૂ થયેલ સ્પર્ધાએ નવું બળ આપ્યું.

સાઉદી અરેબીયાના સમર્થનવાળા દળો અને યુએઈના તલીમપામેલા દળો – શીયા હૌતી બળવાખોરો સાથે લડી રહ્યા હોવાથી આ વિસ્તારની પરિÂસ્થતિ વધુ સંકુલ બની છે. યેમનમાં થયેલા વિગ્રહના કારણે વિશ્વમાં થતી ખનીજતેલની કુલ હેરફેર પૈકી ૨૦ ટકા હેરફેર જાખમમાં મૂકાઈ છે. યેમનમાં શાંતિ જળવાય તે ભારતની દ્રષ્ટિએ ખૂબ જ અગત્યનું છે, કારણ કે આ વિગ્રહની સીધી અસર ભારત અને યેમનના સંબંધો ઉપર થઈ રહી છે.

આ વિગ્રહના લીધે ભારતે તેનો રાજદૂતાવાસ સાનાથી – દીજીબૌતી ખસેડવો પડ્યો છે. ભારત સરકારે યેમનમાં પ્રવાસ નહીં કરવાની સૂચના ભારતીય નાગરિકોને આપી છે.

વર્ષ ૨૦૧૫માં ભારતે ઓપરેશન રાહત હાથ ધરીને ચાર હજાર ૬૪૦ ભારતીયો તથા ૯૬૦ વિદેશી નાગરિકોને વિમાન તથા જહાજ વડે સલામત સ્થળે ખસેડ્યા છે. ભારતીયો યેમનમાં બાંધકામ કામગીરી તથા માનવતાના ધોરણે હાથ ધરાતી કામગીરી જાડાયેલા છે, આથી જ ભારત યેમનમાં શાંતિ સ્થાપવા ઈચ્છે છે.

શ્રીરંગ તેંડુલકર, જતિન કામદાર

લેખીકા – ડોક્ટર લક્ષ્મીપ્રિયા, આઈડીએસએના સંશોધક