ભારત અને અમેરીકા વચ્ચે યોજાયેલી બીજી ટૂ-પ્લસ – ટૂ બેઠક અંગે સમીક્ષા

ભારત અને અમેરીકાના વિદેશ અને સંરક્ષણ મંત્રીઓની અને ટૂ-પ્લસ-ટૂ તરીકે ઓળખાતી બેઠક આ સપ્તાહમાં વોશિંગ્ટનમાં યોજાઇ ગઇ.

આ બેઠકમાં અફઘાનીસ્તાનમાં સ્થિરતા લાવવી, પ્રાદેશિક સલામતીની પરિસ્થિતી, આતંકવાદનો સામનો, તથા ભારત-પ્રશાંત વિસ્તારમાં સ્થિર વ્યવસ્થા જેવા મુદ્દાઓ અંગે ચર્ચા વિચારણા કરવામાં આવી હતી.

આ બેઠકની સૌથી મહત્વની બાબત ઔદ્યોગિક સલામતી અંગેની સમજૂતી ગણાવી શકાય. આ સમજૂતીના કારણે બંને દેશો વચ્ચે સંરક્ષણ ક્ષેત્ર અને વિકાસને નવું બળ મળશે.

ગયા વર્ષે સપ્ટેમ્બર માસમાં યોજાયેલી પ્રથમ ટૂ-પ્લસ-ટૂ બેઠકમાં કોમકાસા સમજૂતી ઉપર કરાયેલા હસ્તાક્ષરના લીધે ભારત અને અમેરીકાની સેનાઓ વચ્ચે પ્રત્યક્ષ કામગીરીમાં આદાન-પ્રદાન મજબૂત બનાવવાનો માર્ગ મોકળો બન્યો હતો.

આ બેઠકના લીધે ભારત અને અમેરીકા વચ્ચેનો સલામતી ક્ષેત્રનો સહકાર વધુ સઘન બન્યો છે. હાલના સમયમાં અમેરીકાના રાષ્ટ્રપ્રમુખ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ સામે અમેરિકાની પ્રતિનિધિ સભામાં મહાભિયોગ હાથ ધરવાની મંજુરી મળતા, શ્રી ટ્રમ્પ અસાધારણ પડકારનો સામનો કરી રહ્યા છે.

તો બીજી તરફ ભારતમાં કેટલાક સ્થળોએ નવા ધારાના વિરોધ તો ક્યાંક સમર્થનમાં દેખાવો થઇ રહ્યા છે.

એવી જ રીતે જી.એસ.પી. મુદ્દે ભારત અને અમેરિકા વેપાર ક્ષેત્રની કેટલીક સમસ્યા ઉકેલવાના પ્રયાસો કરી રહ્યા છે.

અમેરીકાએ દબાણ વધાર્યું હોવા છતાં ભારતે, રશિયા પાસેથી સંરક્ષણ ક્ષેત્રની ખરીદીમાં આગળ વધવાનો નિર્ણય લીધો છે. એવી જ રીતે અમેરીકાએ ઇરાનની બાબતમાં પ્રતિબંધોની નીતી અપનાવી છે જે બાબત ભારત માટે સ્વીકાર્ય નથી.

અમેરીકાએ, ભારતને અપાયેલો જી.એસ.પી.નો દરજજો રદ કરતા ભારતીય કંપનીઓના અબજો ડોલરના વેપારને સીધી અસર થઇ છે.

અમેરિકાએ ભારતમાં ધાર્મિક સ્વાતંત્ર્ય તથા નાગરિકત્વ સુધારા ધારા અંગે પસાર કરેલા કેટલાક કાયદાઓની ભારતે ટીકા કરી છે.

આ બધા જ બનાવોની અમેરીકાના વિદેશ તથા સંરક્ષણ મંત્રાલય ઉપર અસર થઇ નથી. અને બંને દેશોએ આ બંને ક્ષેત્રનો દ્વિપક્ષીય સહકાર હજી વધુ મજબૂત બનાવવાની પહેલ કરી છે.

બંને દેશોમાં સત્તામાં પરિવર્તન આવ્યા છતાંય છેલ્લા બે દસકામાં થયેલા પ્રયાસોના લીધે ભારત – અમેરીકાનો મહત્વનો ભાગીદાર દેશ બન્યો છે. અમેરીકાની બે હજારથી વધુ કંપનીઓ ભારત સાથે વેપાર ક્ષેત્રે જોડાઇ છે. એવી જ રીતે ભારતની 200 જેટલી કંપનીઓએ અમેરીકામાં અબજો ડોલરનું મૂડીરોકાણ કર્યું છે.

ભારતના બે લાખથી વધુ વિદ્યાર્થીઓ હાલ અમેરિકામાં અભ્યાસ કરી રહ્યા છે અને તેઓ અમેરીકાના અર્થતંત્રમાં દર વર્ષે 7 અબજ ડોલરનું યોગદાન આપી રહ્યા છે.

આતંકવાદનો સામનો ચીનની બી.આર.આઈ. યોજનાનો વિરોધ ભારત – પ્રશાંત વિસ્તાર ઘણા મુદ્દાઓ બાબતે ભારત અને અમેરીકા એક સમાન દ્રષ્ટિકોણ ધરાવે છે. 

અમેરીકાના વિદેશ મંત્રી માઇક પોમ્પીઓએ ભારતમાં લોકશાહી વ્યવસ્થા હેઠળ જે રીતે ચર્ચા કરવામાં આવે છે. તેની પ્રશંસા કરી છે. આમ સમગ્ર રીતે જોતા રાજકીય, આર્થિક તથા સલામતી ક્ષેત્રે બંને દેશો વચ્ચે કેટલાક મતભેદો હોવા છતાં, ભારત અને અમેરિકાની વ્યુહાત્મક ભાગીદારી વધુને વધુ મજબૂત બની છે.

ભારતમાં પણ હવે એ બાબતનો સ્વીકાર થવા લાગ્યો છે કે, અમેરીકા સાથે આગળ વધવાથી આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે ભારતની ભૂમિકા વધુ મજબૂત બનતી જશે.

આ રીતે જોતા ભારત અને અમેરીકાના વિદેશ તથા સંરક્ષણ મંત્રીઓની બેઠક સાચી દિશામાં લેવાયેલું પગલું ગણાવી શકાય.

લેખક- પ્રોફેસર ચિંતામણી મહાપાત્ર, જે.એન.યુ.ના અમેરીકાના અભ્યાસ કેન્દ્રના રેકટર