ભારતે જીસેટ ત્રીસ ઉપગ્રહને સફળતાપૂર્વક અવકાશમાં તરતો મૂક્યો – એ અંગે સમીક્ષા

ભારતે તેનો 41મો સંદેશાવ્યવહાર ઉપગ્રહ જીસેટ – 30ને ગત 17મી જાન્યુઆરી 2020ના રોજ સફળતાપૂર્વક અવકાશમાં તરતો મૂકયો છે.

ભારતનો 14 વર્ષ જૂનો ઇનસેટ ચાર એ ઉપગ્રહ ટૂંક સમયમાં કામ કરતો બંધ થવાનો છે. એ બાબત ધ્યાનમાં લેતા જીસેટ 30 ઉપગ્રહને અવકાશમાં તરતો મૂકવાની ઘટના સંદેશાવ્યવહારની સેવા સતત ચાલુ રાખવાની રીતે મૂલવતા મહત્વની ગણાવી શકાય.

હાલ દેશના કેબલ ઓપરેટરો તેમના કાર્યક્રમના પ્રસારણ માટે ઇન્સેટ ચાર એ ઉપગ્રહનો ઉપયોગ કરી રહ્યા છે. નવો જીસેટ 30 ઉપગ્રહ આ સેના વધુ પંદર વર્ષ સુધી ચાલુ રાખવાની સુવિધા કેબલ ઓપરેટરોને આપશે.

ફ્રાંસના ગયાના ખાતેથી એરીયન પાંચ રોકેટની મદદથી જીસેટ 30ને અવકાશમાં તરતો મુકાયો છે.

ફ્રાંસની એરીયનસ્પેસ એજન્સીએ વર્ષ 1981માં ભારતના પ્રથમ સંદેશાવ્યવહાર ઉપગ્રહ એપલને અવકાશમાં તરતો મૂકયો.

ત્યારથી આજદિન સુધીમાં એરીયનસ્પેસે ભારતના 23 ઉપગ્રહો તરતા મૂકયા છે. એરીયન પાંચ રોકેટે યુરોપ અને આફ્રિકાના ઇ.યુ. ટેલસેટ તથા કોનેકટ ઉપગ્રહો પણ અવકાશમાં તરતા મુકયા છે.

જીસેટ ત્રીસ, 15 વર્ષની આવરદા ધરાવે છે અને ઇસરો દ્વારા છોડાયેલો તે શક્તિશાળી ઉપગ્રહ છે.

જીસેટ ત્રીસ ઉપગ્રહ 12 સી અને 12 કે.યુ.બેન્ડ ટ્રાન્સપોન્ડર્સથી યુક્ત છે. કે.યુ. બેન્ડની મદદથી જીસેટ 30 ઉપગ્રહ ભારતની મુખ્ય ભૂમિ અને તેના ટાપુઓમાં સંદેશા વ્યવહાર સેવા મજબૂત બનાવશે. જયારે કે.યુ. બેન્ડ ટેલીવીઝન બ્રોડકાસ્ટરોને તેમના કાર્યક્રમો ભારત, અખાતી દેશો તથા ઘણા એશિયાઇ દેશોમાં ટેલિવીઝનના કાર્યક્રમો દર્શાવવા ઉપયોગી નીવડશે.

ઇસરોના જણાવ્યા મુજબ ઉપગ્રહની ઉપર ટ્રાન્સપોન્ડર્સની સંખ્યા વધારી શકાય તેવી રીતે ઉપગ્રહની ડિઝાઈન કરવામાં આવી છે. આના પરિણામે સારી પ્રસારણ સેવા અને તેનું વિસ્તરણ શક્ય બનશે.

ઇસરોના જણાવ્યા મુજબ આ શક્તિશાળી ઉપગ્રહના કારણે વી-સેટ, ટેલિવિઝન અપલિંકીંગ, ટેલિફોન સેવા, ડીટીએચ ટેલિવીઝન સેવા તથા ઉપગ્રહ આધારીત અન્ય સેવાની ગુણવત્તામાં વધારો થશે. આ ઉપગ્રહ ડિજીટલ સેટેલાઇટ સમાચાર એકત્રીત કરવામાં મદદરૂપ બનશે.

ઇસરોના જણાવ્યા મુજબ નવા અને અદ્યતન ટેકનોલોજીની મદદથી જીસેટ ત્રીસ ઉપગ્રહ 2030થી વધુ વર્ષો સુધી કામગીરી સરળતાથી કરી શકશે.

વિવિધ ઉપગ્રહો તથા રોકેટો ચોક્કસ સમયમર્યાદામાં છોડવાની કામગીરી સતત ચાલુ રાખવા ઇસરો, મધ્યમ કદના ઉદ્યોગોની મદદ લઇ રહ્યું છે. આના ભાગરૂપે જીસેટ – ત્રીસ ઉપગ્રહોના વિવિધ ભાગ જોડવાની કામગીરી અલ્ફા ડિઝાઇન ટેકનોલોજી લિમિટેડ કંપની દ્વારા કરવામાં આવી છે. જીસેટ – ત્રીસ સંદેશાવ્યવહાર ઉપગ્રહને વિદેશી રોકેટ તથા અવકાશ મથકેથી છોડવાનો ઇસરોએ કરેલો નિર્ણય વ્યવહારૂ ગણાવી શકાય.

કારણ કે, ઉપગ્રહ આધારીત સંદેશાવ્યવહાર પ્રણાલીનો ઉપયોગ કરતા ભારતીય વપરાશકારોને કોઇ મુશ્કેલી ન પડે તે હેતુથી ઇસરોએ આ નિર્ણય લીધો હતો.

ઇસરોના અધ્યક્ષ ડોકટર શીવાનના જણાવ્યા મુજબ ભવિષ્યમાં ઉપગ્રહો છોડવા માટેના રોકેટોના નિર્માણની જવાબદારી અન્ય સંસ્થાને સોંપવા ઇસરો વિચારી રહી છે. પ્રથમ તબક્કામાં હિંદુસ્તાન એરોનોટીક્સ લિમિટેડ અને લાર્સન અને ટુબ્રોનાં સંયુક્ત સાહસને પી.એસ.એલ.વી. રોકેટના નિર્માણની કામગીરી સોંપાશે. અત્યાર સુધી ઇસરો સંસ્થા જાતે જ પી.એસ.એલ.વી. બનાવતી હતી.

ઇસરોના સૂત્રોના જણાવ્યા મુજબ અવકાશને લગતા વિવિધ કાર્યક્રમો માટે સરકારે ગગનયાન પ્રોજેક્ટ માટે 100 અબજ રૂપિયા સહિત કુલ 300 અબજ રૂપિયા ફાળવ્યા છે.

સમગ્ર રીતે જોતા ભારતીય અંતરીક્ષયાત્રીને અવકાશમાં મોકલવાના ગગનયાન પ્રોજેક્ટની લગભગ 80 ટકા કામગીરી ખાનગી ક્ષેત્રની સોંપાશે.

વર્ષ 2022માં ભારત, આઝાદીના 75 વર્ષની ઉજવણી કરશે તે પહેલા ભારતીય અવકાશયાત્રીને અવકાશમાં મોકલવાનો પ્રોજેક્ટ હાથ ધરાયો છે.

ભૂતકાળની સારી સિધ્ધિઓ ધ્યાનમાં લેતા ઇસરો આ પ્રોજેક્ટમાં સફળતા મેળવવા ચોક્કસ હકદાર ગણાવી શકાય.