ભારત દ્વારા વિદેશ નીતીમાં વેપાર

નરેન્દ્ર મોદીની આગેવાની હેઠળની રાષ્ટ્રીય લોકશાહી મોર્ચાની સરકારે તેની વિદેશી નીતીમાં ઉદ્યોગ – ઉદ્યોગ વચ્ચેની બી ટૂ બી ભાગીદારી ઉપર ભાર મૂક્યો છે. ઉલ્લેખનીય છે કે, તેમાં ભારત દ્વારા તેના ભાગીદાર દેશોને રાહત દરે ધિરાણ આપવા જેવા પહેલોના સમાવેશ થાય છે. છેલ્લા પાંચ વર્ષમાં આ ધિરાણની રાશી અને વ્યાપમાં નોંધપાત્ર વધારો થયો છે. વિદેશમાં ભારતના સહાયથી પ્રોજેક્ટ શરૂ કરવાથીમાંડીને વિવિધ સેવા અને ઉત્પાદનો પુરી પાડવા આ રાશી આપવામાં આવે છે. 

ભારત વિદેશમંત્રી ડો.એસ. જયશંકરે તાજેતરમાં એક ઉદ્યોગ પરિષદમાં ભારતના આ અભિગમ ઉપર ભાર મૂક્યો હતો. 

ભારત દ્વારા આપવામાં આવેલા કુલ ધિરાણમાંથી 65થી 75 ટકા જેટલા ધિરાણથી ભારતીય કંપનીઓને પ્રત્યક્ષ ફાયદો થઈ રહ્ય છે, જેથી ભારતીય કંપનીઓને વિદેશમાં બજાર મળી રહ્યો છે. આ ધિરાણને સાર્વભોમ બાંયધરી હોવાના કારણે ભારતીય કંપનીઓ એ પ્રકારના બજારમાં સંચાલન કરી રહ્યા છે.જ્યાં અત્યાર સુધી જોખમ હોવાના કારણે તેઓ પ્રવેશતા પણ નહતા. 

અત્યાર સુધી ભારતે 64 દેશે 539 જેટલા વિકાસકામોને 300 જેટલા ધિરાણ મંજૂર કર્યા છે. છેલ્લા કેટલાંક વર્ષોમાં આ ધિરાણોમાં વધારો થઈ રહ્યો છે. તેના આયોજન અને સંચાલન પણ સંકલિત અભિગમ સાથે વધુ કાર્યક્ષમ રીતે થઈ રહ્યું છે, જેના પરિણામે, છેલ્લા કેટલાંક વર્ષોમાં મહિનામાં બે મોટા, એ ઝડપથી વિકાસકામોની કામગીરી પૂર્ણ થઈ રહી છે. જ્યારે આપણે પાયાના સ્તરે વધુ અસર ધરાવતા વિકાસ પરિયોજનાની વાત કરીએ તો ભારત તેના પાડોશી દેશોમાં અઠવાડિયામાં ચાર એ ઝડપથી આવી પરિયોજનાનું કામ પૂર્ણ કરી રહ્યો છે.

આફ્રિકાના અનેક દેશોને શાખ મંજૂરી અને પરિયોજનાઓમાં ભાગીદારીએ આફ્રિકા ખંડમાં ભારતની વિકાસ ભાગીદારને સૌથી વધુ ધ્યાનમાં રાખી હતી. આ પરિયોજનાઓમાં 321 યોજનાઓ પૈકી 205માં શાક મંજૂર કરાઈ હતી. આ ઉપરાંત એશિયામાં 181 પરિયોજનાઓ, લેટિન અમેરિકા અને કેરેબિયન ટાપુઓમાં 32 યોજનાઓ તેમજ મધ્ય એશિયા અને ઓશનિયામાં ત્રણ-ત્રણ યોજનાઓનો સમાવેશ થાય છે. ભારતે કેરેબિયન ટાપુઓ અને પ્રશાત મહાસાગરના ટાપુ દેશોને શાખ કરતાં પણ વધારે અનુદાનની ફાળવણી કરી છે. આજે આ વિકાસ ભાગીદારી ભારતનું નામ વિશ્વમાં વિસ્તારવામાં મદદરૂપ બની રહી છે. 

ભૂતાન સાથેની આપણી ભાગીદારીમાં વિકાસ ભાગીદારીના કામો સૌથી મહત્વની બાબત છે. જેમાં વીજક્ષેત્રમાં ખૂબ લાબો અને સફળ ઇતિહાસ રહ્યો છે. આપણા પાડોશી દેશો સાથેના અન્ય નોંધપાત્ર પરિયોજનાઓમાં કે જેમાં ભારતે શાખ મંજૂર કરી છે તેમાં બાંગ્લાદેશના રેલવે પૂર્વના કામો, શ્રીલંકામાં રેલવે ટ્રેકનું પુનઃ બાંધકામ, નેપાળમાં માર્ગપરિયોજના અને વીજપરિવહન લાઈનો તેમજ મોરેશિયસમાં મેટ્રો એક્સપ્રેસ પરિયોજનાનો સમાવેશ થાય છે. 

વિદેશ મંત્રીએ કરેલો અવલોકોનો અનુસાર આફ્રિકામાં સુદાન, રવાંડા, ઝિમ્બાબ્વે અને માલાવીના વીજ ઉત્પાદન ક્ષેત્રેની પરિયોજનાઓમાં ભારતે મહત્વનું ધિરાણ કર્યું છે. આ ઉપરાંત મોઝામ્બિક, તાંઝાનિયા અને ગિનીમાં જળ પરિયોજનાઓ કોટડીઆઈ વોર, ગિની અને ઝામ્બિયામાં આરોગ્ય યોજના ઇથોપિયા અને ઘાનામાં ખાંડ મીલો ડીઝીબુટમાં અને કોંગોમાં સિમેન્ટના કારખાના તેમજ ગામ્બિયા અને બરુન્ડીમાં સરકારી ઇમારતોના બાંધકામનો સમાવેશ થાય છે. હકીકતમાં કેટલાંય આફ્રિકા દેશોમાં ભારતીય કંપનીઓએ સ્થાપેલા કેટલાંક ઉત્પાદિત એકમોએ જે તે દેશમાં સ્થપાયેલા સૌ પ્રથમ એકમો છે અને પાયાના પ્રકારના છે. એકંદર જોઈએ તો આ યોજનાઓની સફળતા આપણી આર્થિક ક્ષમતા અને રાષ્ટ્રીય પ્રતિષ્ઠાનો પુરાવો છે. એ દ્રષ્ટિએ વિશિષ્ટ ભૌગોલિક સ્થિતિ વાળા દેશોમાં આક્રમક વેપાર વિકાસમાં સંબંધો બાંધવામાં ભારતીય કંપનીઓએ પાયાનું કામ કર્યું છે. તેના ફળ સ્વરૂપે છેલ્લા પાંચ વર્ષમાં પણ આપણે માત્ર આફ્રિકી દેશોને જ એક અબજ ડોલરની ખરીદ કરતાં શાખ પૂરી પાડી છે. 

ભારતે શાખ ઉપરાંત પોતાના દ્વારા હાથ ધરાનારી પરિયોજનાઓ માટે વખતો-વખત ગ્રાન્ટ પણ પૂરી પાડી છે. તેથી જ આપણાં મોરેશિયસ અને સેશેલ્સ જેવા નિકટના પાડોશી દેશોએ 272 જેટલી યોજનાઓ માટે ભારતે ગ્રાન્ટ મંજૂર કરી છે. 

ડો.જયશંકરે જણાવ્યું હતું કે, ભારતની પ્રતિષ્ઠાને અનુરૂપ એવી અનુદાનિત પરિયોજનાઓમાં અફઘાનિસ્તાનનું સંસદ ભવન અને સલમા બંધ, શ્રીલંકામાં તમિલો માટે રહેઠાંણ પરિયોજના, મ્યાનમારમાં કલાદન પરિવહન યોજના મોરેશિયસમાં સર્વોચ્ચ અદાલતનું બાંધકામ તેમજ નેપાળની વિરાટનગર સંકલિત ચેકપોસ્ટ યોજનાનો સમાવેશ કરી શકાય. ભારતનું નામ વિશ્વ માટે અનેક પાસામાં લેવાઈ રહ્યું છે. અને બિઝનેસ ઇન્ડિયા તેમાનું સૌથી મહત્વનું એક છે.

અપર્ણા ખૂંટ, ભરતભાઈ, રમેશ પરમાર

ઉદ્યોગને પ્રોત્સાહન 

લેખક – કોશિક રોય, 

આકાશવાણીના વિશ્લેષક